افغانستان در سال 1398؛ رویدادها و روندها

افغانستان در سال 1398؛ رویدادها و روندها

مطلب زیر در سایت اندیشکده راهبردی تبیین منتشر شده است

افغانستان در سال 1398 در عرصه سیاست داخلی و خارجی شاهد رویدادهای مهمی از جمله اعلام نتایج نهایی انتخابات مجلس هفدهم، برگزاری انتخابات ریاست جمهوری، برگزاری نشستxadهای صلح بینxadالافغانی در روسیه و قطر، امضای توافقxadنامه صلح آمریکا و طالبان و ... بود. آثار بسیاری از این رویدادها در سال 1399، عرصه سیاست داخلی و خارجی افغانستان را تحت تأثیر قرار خواهد داد. نوشتار حاضر درصدد تبیین و تحلیل برخی از مهمxadترین رویدادهای داخلی و خارجی و ارائه دورنمایی مختصر از اوضاع افغانستان در سال 1399 میxadباشد.

واژگان کلیدی: طالبان، آمریکا، دولت کابل، انتخابات مجلس، انتخابات ریاست جمهوری، گفتگوهای صلح.

1- مهمxadترین رویدادهای داخلی افغانستان

عمدهxadترین رویدادهای داخلی افغانستان در سال 1398 را میxadتوان در قالب اعلام نتایج نهایی انتخابات پارلمانی افغانستان، تأسیس وزارت دولت در امور صلح، برگزاری انتخابات ریاست جمهوری و وقوع بیشترین تعداد تلفات غیرنظامیان افغان در طول جنگ ۱۹ ساله بررسی و تحلیل نمود.

1-1) اعلام نتایج نهایی انتخابات پارلمانی و آغاز به کار مجلس هفدهم

دوره شانزدهم مجلس نمایندگان افغانستان مطابق قانون اساسي اين كشور بایستی در سال ۱۳۹۴ پايان مييافت، اما حکومت وحدت ملی در زمان تعیین شده قادر به برگزاری انتخابات مجلس نگردید و مدت کار پارلمان از پنج سال به هشت سال افزایش یافت. بالاخره انتخابات دوره هفدهم مجلس نمایندگان افغانستان در روزهای 28 و 29 مهر 1397برگزار شد كه با ادعاهای فراوان در مورد تقلب و تخلف همراه بود. نتایج انتخابات مجلس براساس تقویم انتخاباتی اعلام نشد و مجلس هفدهم افغانستان کار خود را در ۶ اردیبهشت 1398 آغاز کرد. نمایندگان ولایت غزنی هم به دلیل برگزار نشدن انتخابات در این ولایت، در مجلس حضور نداشتند و قرار شد همxadزمان با انتخابات ریاست جمهوری در مهر 1398، انتخابات مجلس نمایندگان نیز در غزنی برگزار شود. بینظمی و ادعاهای تقلب گسترده در انتخابات پارلمانی سبب شد تا اشرف غني، رئیس جمهور افغانستان تمام اعضای دو کمیسیون انتخاباتی را بركنار کند و حتي آنها را به دادستانی افغانستان معرفی نماید. غني سپس اعضای جدید کمیسیونهاي انتخاباتي را از میان کاندیداهای پیشنهادی انتخاب کرد و روند بررسی نتایج این انتخابات را به اعضای جدید کمیسیونهای انتخاباتی واگذار كرد. یک روز پس از اعلام نتایج نهایی انتخابات پارلمانی در 25 ارديبهشت نيز مراسم تحلیف این نمایندگان در کاخ ریاست جمهوری و در حضور اشرف غنی برگزار شد. پس از اعلام نتايج نهايي نمايندگان پیروز كابل، اولین جلسه کاری مجلس افغانستان برای انتخاب رئیس و اعضای هیات اداری در 28 اردیبهشت برگزار شد كه اين جلسه نیز با تشنج همراه بود.

2-1) تأسیس وزارت دولت در امور صلح

با ادامه روند گفتوگوهای صلح طالبان و آمریکا و عدم تمایل طالبان به هرگونه مذاکره با دولت کابل، اشرف غنی که نه تنها تمایلی به حاشیه رانده شدن در مذاکرات صلح را نداشت، بلکه خواهان حضور و مذاکره مستقیم با طالبان و رهبری روند مذاکره بود، تصمیم به مشارکت جدیxadتر در این روند گرفت. او در همین راستا در تیر 1398 و براساس پیشنهاد لویه جرگهی مشورتی صلح، وزارت دولت در امور صلح را ایجاد و عبدالسلام رحیمی، رئیس دفتر خود را به عنوان وزیر دولت در امور صلح تعیین کرد. در ادامه و در مرداد، ریاست دبیرخانه شورای عالی صلح طی فرمانی از سوی اشرف غنی لغو گردید و اعلام شد که غنی به منظور انسجام هرچه بهتر تمام تلاشxadها در راستای تأمین صلح افغانستان و ایجاد محوریت واحد، دبیرخانه این شورا را با تمام ساختار و وظایف آن لغو و مسئولیت آن را به وزارت دولت در امور صلح واگذار کرده است. پیش از این نیز صدیق صدیقی، سخنگوی رئیس جمهوری اعلام کرده بود که اشرف غنی فرمان لغو انحلال شورای عالی صلح را صادر کرده است اما ریاستجمهوری بر خلاف اظهارات صدیقی، انحلال کامل شورای عالی صلحِ این کشور را تکذیب کرد و تأکید نمود حکومت وحدت ملی تنها ریاست دبیرخانه شورای عالی صلح لغو شدهاست؛ نه تمامیت شورای مذکور. به نظر میxadرسد که شورای عالی صلح دیگر نقشی در روند صلح نخواهد داشت و صرفاً یک نام از آن باقی خواهد ماند.

3-1) برگزاری انتخابات ریاست جمهوری افغانستان

سومین دور انتخابات ریاست جمهوری افغانستان در 6 مهر 1398 برگزار گردید. از میان کاندیداهای ریاست جمهوری؛ محمد اشرف غنی و عبدالله عبدالله جدیxadترین رقباء محسوب میxadشدند. در کنار وجود مسائل تأثیرگذاری بر انتخابات مانند مذاکرات صلح آمریکا و طالبان، معضل امنیت و شفافیت، درصد پایین شرکتxadکنندگان و مخالفت جدی طالبان با برگزاری انتخابات و به رسمیت نشناختن نتایج آن از جمله چالشxadهای موجود در این انتخابات محسوب میxadشدند. به دلیل اعتراضها به دلیل وقوع تقلب در این انتخابات، اعلام نتایج بیش از دو ماه بهطول انجامید و در نهایت، کمیسیون انتخابات افغانستان در دی 1398، نتایج ابتدایی را اعلام کرد که بر اساس آن، اشرف غنی با کسب 64/50 درصد آراء به عنوان نفر اول و عبدالله با کسب 52/39 درصد آراء به عنوان نفر دوم انتخابات معرفی شدند. غنی با برگزاری جشن پیروزی در ارگ ریاست جمهوری، از موضع رئیس جمهور آینده افغانستان صحبت کرد، اما عبدالله از همxadدستی کمیسیون انتخابات با تیم غنی و وقوع تقلب سخن به میان آورد. پس از اعلام نتایج نهایی، اشرف غنی به عنوان برنده انتخابات معرفی شد و اقدام به برگزاری مراسم تحلیف در ارگ ریاست جمهوری با حضور نمایندگان امریکا و برخی کشورها نمود، اما عبدالله عبدالله ضمن مخالفت با این مسئله، به صورت جداگانه مراسم تحلیف را در کاخ سپیدار برگزار کرد.

4-1) وقوع بیشترین تعداد تلفات غیرنظامیان در طول جنگ ۱۹ ساله

طبق گزارش سازمان ملل، سال 1398 خونینترین سال در افغانستان بوده است، طوری که بیش از ۲ هزار و 500 نفر کشته و قریب به ۶ هزار نفر تاکنون زخمی شدهاند. مواد تعبیه شده انفجاری انتحاری و غیر انتحاری عامل اصلی تلفات غیر نظامیان بوده است. درگیریهای زمینی و حملات هوایی نیز دیگر عوامل تلفات غیر نظامیان میباشد. در انتخابات ریاست جمهوری نزدیک به 460 نفر غیرنظامی بر اثر حملات طالبان به مراکز اخذ رأی در این کشور کشته شدند. (Qazi,2019)در ضمن، ناامنیxadهای موجود به دلیل ادامه درگیریxadها میان داعش و طالبان در ولایت کنر و ننگرهار باعث آواره شدن تعداد زیادی از خانوادهxadها و مهاجرت آنها به سایر شهرها گردید.

2- تحولات مهم خارجی

عمدهxadترین تحولات خارجی افغانستان در سال 1398 را میxadتوان در قالب برگزاری نشستxadهای صلح بینxadالافغانی در مسکو و دوحه، امضای توافقxadنامه صلح امریکا و طالبان بررسی و تحلیل نمود.

1-2) برگزاری نشستxadهای صلح بینxadالافغانی در مسکو و دوحه

دومین نشست بینxadالافغانی در مسکو(دور اول آبان 1397) همزمان با صدمین سالگرد روابط دیپلماتیک میان افغانستان و روسیه در مسکو در خرداد 1398 برگزار گردید. محور اصلی بحثxadها در نشست مذکور، زمینه سازی برای آغاز «مذاکرات بین الافغانی» و نزدیک ساختن چهرههای سیاسی افغانستان با طالبان عنوان شد. حضور ملا برادر، مذاکره کننده ارشد گروه طالبان و رئیس دفتر سیاسی طالبان در قطر محور توجه نشست دو روزه مسکو بود. ملا برادر ریاست هیات ١٤ نفری طالبان را در نشست مسکو برعهده داشت و سفر او به مسکو، اولین سفر بینالمللی او در این مقام محسوب میxadگردید. حکومت افغانستان همچون دور گذشته غایب بزرگ نشست مسکو بود. محمد کریم خلیلی، رئیس شورای عالی صلح و محمد محقق معاون دوم وقت اشرف غنی مقامهای دولت افغانستان بودند که در نشست مسکو شرکت داشتند. طالبان در این نشست تأکید کردند که گفتگو با دولت کابل که از خود اختیاراتی ندارد و دچار اختلاف است را نمیxadپذیرد و برای گفتگوهای صلح، نخست خواهان پایان «اشغال» افغانستان است. دومین دور گفتگوهای بینالافغانی میان نمایندگان طالبان و شماری از سیاسیون، جامعه مدنی و اعضای کابینه حکومت در تیر 1398 در دوحه برگزار شد که در آن نمایندگان حکومت (عمر زاخیلوال سفیر کنونی افغانستان در اسلامxadآباد، نادر نادری رئیس کمیسیون اصلاحات اداری و خدمات ملکی، حبیبه سرابی والی ولایت بامیان)، فعالان جامعه مدنی و زنان، در کنار نمایندگان طالبان حضور داشتند. شرکتکنندگان در کنفرانس در قطعنامه پایانی خود به توافق رسیدند که طرفهای درگیر جنگ به جای به کارگیری ادبیات تهدید، انتقامجویی و جنگطلبانه در بیانات رسمی خویش، از زبان ملایم استفاده نمایند. در هر صورت، طالبان تاکنون از هرگونه تعامل با دولت افغانستان امتناع کرده و آن را عروسک آمریکایی و دستxadنشانده خطاب میxadنماید.

2-2) امضای توافقxadنامه صلح امریکا و طالبان

مذاكرات صلح افغانستان در دوره ریاست جمهوری دونالد ترامپ در تابستان 1397 (سپتامبر 2018) با حضور زلمی خلیلزاد به عنوان نماینده ارشد آمريكایی و نمایندگان طالبان به صورت رسمی آغاز شد و در فوریه 2020 توافقxadنامه صلح میان طرفین به امضاء رسید. امریکا از همان دور اول مذاکرات در اکتبر ۲۰۱۸ تا آخرین دور مذاکرات در فوریه سال 2020 بر ضرورت تأمین اهداف زیر تأکید داشت: برقراری آتشxadبس میان دولت افغانستان و طالبان، پایان جنگ در افغانستان، آغاز مذاکرات بینxadالافغانی طالبان با دولت افغانستان، تضمین طالبان درخصوص قطع رابطه با القاعده و مبارزه با داعش، تضمین طالبان در خصوص اینکه از خاک افغانستان حمله یا تهدیدی علیه منافع آمريكا و متحدانش صورت نمیxadپذیرد. طالبان نیز در طی برگزاری گفتگوهای صلح همواره بر تأمین اهدافی مانند مذاكره مستقيم با آمريكا، ارائه جدول زمانی برای خروج نیروهای خارجی از افغانستان، حذف نام گروه طالبان و رهبران آن از لیست سیاه گروهxadهای تروریستی سازمان ملل و آمريكا، تغيير قانون اساسي افغانستان و تشکیل حکومت اسلامی، ارائه تضمین جهت عملی شدن توافقات صلح، آزادی همه زندانیان طالبان از زندان و به رسمیت شناختن دفتر طالبان در قطر تأکید داشتند.

همxadزمان با برگزاری دور نهم گفت وگوهای آمریکا و طالبان در دوحه در اواخر مرداد و اوایل شهریور 1398، خبر توافق نمایندگان مذکور در خصوص ایجاد حکومت موقت برای یک دوره ۱۴ ماهه در افغانستان و تعویق برگزاری انتخابات ریاست جمهوری این کشور منتشر شد. اما با وقوع انفجار در نزدیکی سفارت آمریکا در کابل، تعدادی از شهروندان افغان و یک سرباز آمریکایی کشته شدند. پس از اینکه طالبان مسئولیت این انفجار را بر عهده گرفت، ترامپ ضمن اشاره به نشست محرمانهxadای که قرار بود با فرستادگان طالبان در خاک کشورش داشته باشد، خاتمه مذاکرات صلح بین نمایندگان دو طرف را اعلام کرد. هر چند تا آن زمان نیز، خبری از امضای توافقxadنامه صلح میان طرفین در قالب سند رسمی نبود. بعد از سفر غیرمنتظره ترامپ به افغانستان در آذر ماه 1398، مذاکرات پس از سه ماه وقفه در دوحه از 16 آذر از سر گرفته شد اما با حمله طالبان به یک مرکز بهداشت نزدیک پایگاه هوایی آمریکا در بگرام در 20 آذر، خبر توقف کوتاهxadمدت مذاکرات از جانب کاخ سفید منتشر شد. با اعلام نظر مساعد طالبان برای کاهش خشونتها (به جای آتشxadبس) در افغانستان، مذاکرات صلح در دوحه در اواخر دی 1398 از سر گرفته شد تا اینکه در ماه اسفند اعلام شد امریکا و طالبان توافق کردند به مدت یک هفته خشونتxadها در افغانستان را کاهش دهند. بر اساس توافقات صورت گرفته و با توجه به اینکه شرط کاهش خشونتxadها عملیاتی شد، سندی با عنوان"موافقتنامه رسیدن به صلح در افغانستان" میان آمریکا و امارت اسلامی در 29 فوریه 2020 امضاء گردید که البته بلافاصله پس از طرح عنوان امارت اسلامی، امریکا گفت که "امارت اسلامی" را به عنوان دولت به رسمیت نمیxadشناسد بلکه "گروه طالبان" را به رسمیت میxadشناسد.

قرار شد مذاکرات بین افغانxadها نیز در تاریخ 10 مارس آغاز شود. بر اساس سند امضاء شده، امریکا متعهد میxadشود که[1]: 1- تمام عملیاتxadهای نظامی علیه طالبان را متوقف نماید. 2- همه نیروهای امریکایی و بینxadالمللی حاضر در خاک افغانستان از این کشور خارج شده و پایگاهxadهای آنxadها ظرف 14 ماه تخلیه شود. 3- همه تحریمxadها علیه طالبان ظرف 6 ماه آینده یرداشته شود. 4- امریکا تلاش میxadکند که دولت کابل حدود 5 هزار اسیر طالب را از زندان آزاد کند. البته این تعهدات مشروط به این این است که طالبان نیز به تعهدات خود از قبیل: 1- کاهش سطح خشونت در افغانستان به مدت یک هفته، 2- توقف عملیات نظامی علیه نیروهای امریکایی و خارجی ، 3- شروع مذاکرات با سایر افغانxadها ظرف ده روز برای آتشxadبس و صلح، 4- جلوگیری از استفاده گروهxadهای مسلح تروریستی از خاک افغانستان تهدید منافع امریکا و متحدانش عمل نماید. موارد مذکور، موضوعاتی هستند که توسط رسانهxadها منتشر شدهxadاند اما بیxadشک، بسیاری از موضوعات مطرحه در مذاکرات و توافقات پنهانی طالبان و امریکا منتشر نشده است.

3- دورنمای افغانستان در سال ۱۳۹9

به نظر میرسد در سال 1399، مهمxadترین متغیرهای تأثیرگذار بر سیاست داخلی و خارجی افغانستان موارد زیر باشند:

1-3) سرنوشت مذاکرات صلح بینxadالافغانی: امضای توافقxadنامه صلح امریکا و طالبان باعث تقویت بیش از پیش موضع طالبان در مقایسه با سایر بازیگران عرصه سیاسی افغانستان شده است. ذکر کلمه "امارت اسلامی" برای گروه طالبان در متن توافقنامه، یادآور مهمترین خواست طالبان است. متن توافقنامه در اختیار حکومت کابل قرار داده نشد. این مسأله خود بخود به احساس غرور و برتری گروه طالبان در پشت میز مذاکرات صلح بین الافغانی میxadانجامد. طالبان با عدم دعوت از اشرف غنی و عبدالله در مراسم امضای توافقxadنامه صلح با امریکا نشان داد که این دو نفر را قبول ندارد. اکنون نیز طالبان از اختلافات میان عبدالله و غنی در جهت تقویت موضع خود در ارتباط با مذاکرات صلح استفاده خواهد کرد. طالبان تا جای ممکن در مقابل گزینه مذاکره مستقیم با دولت افغانستان مقاومت خواهد کرد و چنانxadچه درنهایت به این گزینه تن دهد، مطمئناً پیش از آن امتیازات قابل توجهی را اخذ خواهد کرد ازجمله آزادسازی 5 هزار نیروی زندانی این گروه در زندانxadهای دولت کابل است.

2-3) ادامه تنش میان اشرف غنی و عبدالله در خصوص نتایج نهایی انتخابات: با توجه به اعلام نتایج نهایی انتخابات ریاست جمهوری، و برگزاری دو مراسم تحلیف جداگانه ریاست جمهوری در افغانستان، فعلاً اختلافات میان عبدالله و اشرف غنی ادامه خواهد داشت. اشرف غنی اعلام کرده است تمایلی به تقسیم قدرت به شکلی که در دولت وحدت ملی وجود داشت، ندارد. در ضمن، عبدالله هم در طی سالxadهای حضور در قدرت به عنوان رئیس اجرایی دولت وحدت ملی، همواره از نداشتن قدرت و اختیار صحبت کرده بود، تمایلی به ادامه فعالیت در چارچوب دولت وحدت ملی نخواهد داشت. به نظر میxadرسد با گذشت زمان و در نهایت، با میانجیxadگری سازمان ملل و امریکا قائله اختلاف میان عبدالله و غنی تمام شود.

3-3) حضور دولت ضعیف در کابل: با توجه به ادامه اختلافات جدی میان غنی و عبدالله، موقعیت دولت افغانستان در جریان مذاکرات صلح بین الافغانی چالش xadبرانگیز خواهد بود؛ طالبان، حکومت افغانستان را به عنوان طرف اصلی خود در مذاکرات بینxadالافغانی تاکنون در نظر نگرفته بلکه نهایتاً آن را به عنوان یکی از جناحxadهایxadهای حاضر در مذاکرات و نه طرف اصلی مذاکره تلقی کرده است که این موضوع مورد پذیرش دولت نیست.

4-3) استمرار ناامنی، فقر و بیکاری: با توجه به اختلافات میان نخبگان سیاسی افغانستان در خصوص دولت آینده، سرنوشت مبهم قانون اساسی به خصوص در مورد سهم قومیتxadها و حقوق زنان در زمان حضور رسمی طالبان در قدرت، نحوه مذاکره با طالبان، ادامه فعالیت داعش و ادامه حضور و نفوذ آمریکا، به موازات ادامه معضلات امنیتی، فقر و بیکاری نیز استمرار خواهد یافت.