تحلیل پیامد های توافق نامه صلح امریکا و طالبان

تحلیل پیامدxadهای توافقxadنامه صلح امریکا و طالبان

مطلب زیر در سایت اندیشکده راهبردی تبیین به آدرس منتشر شده است:

http://tabyincenter.ir/36137

هر چند توافقxadنامه صلح امریکا و طالبان پس از مذاکرات دو طرف به امضاء رسید اما بیxadشک، این توافقxadنامه هم در سطح داخلی و هم در سطح خارجی، سایر بازیگران و کشورها را تحت تأثیر قرار خواهد داد. نوشتار حاضر که در ادامه مقاله اول نگاشته شده است، با هدف تحلیل پیامدxadهای توافقxadنامه صلح امریکا و طالبان، موضوع را در سه محور تأثیر توافقxadنامه صلح بر وضعیت شیعیان افغانستان؛ پیامدهای توافق صلح بر منافع ج.ا.ایران؛ و تأثیر توافقxadنامه صلح بر منافع و مطلوبیت بازیگران منطقهxadای(پاکستان، هند، روسیه، چین) بررسی خواهد نمود.

1) تأثیر توافقxadنامه صلح بر وضعیت شیعیان افغانستان

به نظر میxadرسد با حضور رسمی طالبان در عرصه سیاسی قدرت در پی امضای توافقxadنامه صلح طالبان با امریکا، وضعیت شیعیان افغانستان دچار چالش اساسي خواهد شد. هر چند رهبران طالبان مطرح کردهxadاند که با شیعیان افغانستان برادر هستند، اما به نظر نمیxadرسد در عرصه عمل، این برادی معنا داشته باشد و طالبان جایگاه چندانی برای شیعیان قائل شود. حتی این احتمال که برخی از رهبران شیعی افغان نظیر محمد محقق و کریم خلیلی نيز حذف شوند وجود خواهد داشت. در حکومتی که پس از توافق بینxadالافغانی شکل خواهد گرفت، طالبان تأثیرگذارترین بازیگر آن محسوب میxadشوند. در چنین وضعیتی، شیعیانی که سابق بر آن در قدرت بوده و بازیگر سیاسی بودند، دو گزینه پیشxadرو خواهند داشت: یا حذف شوند(عطای حضور در قدرت سیاسی را به لقایش ببخشند) و يا اینکه از طالبان امتیاز بگیرند(با صلاحدید و نظر طالبان در قدرت سیاسی حضور پیدا کنند). برخی از شیعیان افغانستان معتقدند اگر بخواهند برای بقای شیعه کاری انجام دهند، باید به طور کلی قید حضور در کنار دولت تحت حمایت امریکا و زیر نظر طالبان را بزنند، چرا که بیعت با طالبان، بار دیگر ذلت و خواری شیعه را رقم خواهد زد. پس به جای حضور در عرصه سیاسی قدرت، به سمت تقویت قدرت سیاسی خود از طریق اتحاد و همxadبستگی، پیگیری اندیشه واحد و دوری از پراکندگی سیاسی بروند. اما گروهی از شیعیان نیز معتقدند از طریق حضور در عرصه قدرت سیاسی میxadتوانند از حقوق خود دفاع کنند. بر این اساس، طالبان نیزاز تعدادی از شیعیان که حاکمیت این گروه را پذیرفتهاند، در ساختار قدرت استفاده خواهد کرد، اما به نظر نمیxadرسداین مسئله، وضعيت شیعیان را بهبود ببخشد، چرا که شیعیان بایستی در چارچوب نظر و خواست طالبان اقدام نمایند. طالبان قطعاً در مقابل اندیشههای «فقه شیعه» اقدام خواهد كرد. تلاش طالبان برای تغییر قانون اساسی کشور که از مذهب شیعه به عنوان یکی از مذاهب رسمی کشور نام برده شده است، خود خطری بالقوه علیه شیعیان افغانستان محسوب میxadشود. بنابراین به احتمال فراوان موضوع دوگانه شیعه و سنی در حکومت آینده افغانستان تشدید خواهد شد و پتانسیل جایگزینی دوگانه طالبان-امریکا را دارد. در چنین شرایطی، با توجه به اینکه شیعیان افغانستان از حضور در ساختار قدرت و نفوذ مؤثر در اداره کشور بیxadبهره هستند و همچنین ساختار تشکیلاتی منظم، متحد و کارآمدی نیز ندارند، نمیتوانند چندان از خود و منافعشان دفاع کنند. در ضمن باید توجه داشت در آینده شاهد افزایش عملیاتxadهای داعش(حتی انجام عملیات توسط طالبان اما به اسم داعش) در افغانستان خواهیم بود که اولین نتیجه چنین وضعیتی، قربانی شدن شیعیان و گسترش خشونت فرقهxadای علیه آنها است.

2) پیامدهای امضای توافق صلح بر منافع ج.ا.ایران

ایران همواره تأکید نموده است که وجود ثبات در افغانستان، اتخاذ رویکرد سیاسی به جای رویکرد نظامی، حل مشکل افغانستان توسط خود افغانxadها و بدون دخالت سایر کشورها از جانب تهران مورد حمایت قرار دارد. در جریان پروسه صلح افغانستان، ایران بر مذاكرات بينالافغاني میان طالبان با حكومت افغانستان و احزاب داخلي، به جاي مذاكره مستقيم با آمريكا تأکید داشته است. پس از امضای توافقxadنامه صلح میان امریکا و طالبان، ج.ا.ایران رسماً اعلام کرد که توافق صلح پایدار در افغانستان تنها از طریق گفتگوی بینxadالافغانی با مشارکت گروه های سیاسی آن کشور، از جمله طالبان و با در نظر گرفتن ملاحظات کشورهای همسایه افغانستان بدست خواهد آمد. میxadتوان پیامدهای امضای توافقxadنامه صلح امریکا و طالبان بر منافع ایران را شامل موارد زیر دانست:

1-2) اولین نکتهxadای که باید به آن توجه کرد این است که به مانند محتوی 11 دور مذاکرات امریکا و طالبان، بسیاری از تفاهمات پشت پرده میان دو طرف در خصوص آینده افغانستان مخفی است و اطلاعات دقیقی در ارتباط با آن منتشر نشده است. با توجه به اینکه سیاستxadمداران امریکایی تصمیم گرفتهxadاند سیاست فشار حداکثری علیه ج.ا.ایران را در افغانستان نیز به کار بگیرند، لذا دور از ذهن نخواهد بود که آنxadها برای محدود کردن منافع ایران در افغانستان، با طالبان به توافقاتی رسیده باشند. طالبان نیز نشان داده است که چندان قابل اعتماد برای ج.ا.ایران نبوده است، حداقل زمانی که پای منافع این گروه و کشورهای منطقهxadای حامی آن در میان باشد، حاضر است با امریکاییxadها معامله کند.

2-2) ایران معتقد است حضور نیروهای خارجی در افغانستان غیر قانونی بوده و از دلایل اصلی جنگ و ناامنی در آن کشور است. لذا خروج این نیروها را لازمه دستxadیابی به صلح و امنیت در افغانستان میxadداند. بر اساس مفاد توافقxadنامه صلح، قرار است که امریکا و متحدانش نیروهای خود را طی چهارده ماه از افغانستان خارج کنند. اگر این خروج در شرایطی صورت بگیرد که خود افغانxadها بتوانند امور کشور را به سمت صلح و ثبات پیش ببرند، این موضوع در راستای منافع تهران نیز خواهد بود. اما چنانxadچه طالبان(طبق توافق صورت گرفته باامریکا) از مسئله خروج یا کاهش نیروهای امریکا در جهت افزایش قدرت خود و اِعمال فشار به سایر گروهxadهای سیاسی(از جمله گروهxadهای همxadسو با ایران شامل شيعيان و فارسيزبانان) استفاده کند، در این صورت با گسترش اختلافات داخلی و ناامنی و بیxadثباتی در افغانستان، منافع ایران نیز تهدید خواهد شد. به همین دلیل است که ج.ا.ایران اقدامات آمریکا از جمله توافق صلح را تلاشی برای مشروعیت بخشیدن به حضور نیروهایش در افغانستان میxadداند. همانxadگونه که در مقاله اول بیان شد، به نظر نمیxadرسد که امریکا درصدد خروج از افغانستان باشد، بلکه شکل و نوع حضور خود را تغییر خواهد داد. این در حالی است که منافع ایران ایجاب میxadکند که امریکا در کشورهای همسایه و مجاور آن حضور نداشته باشد. بر این اساس، چنانxadچه افغانxadها خودشان میxadتوانستند با استفاده از گفتگو و اجماع داخلی، و نه حضور و مداخله کشورهای فرامنطقهxadای، مشکلات کشورشان را حل کنند، بهترین گزینه برای تهران بود. امریکا فعلاً قصد دارد با کاهش نیروها سیاست خود را پیش ببرد، اما چنانxadچه شرایط ایجاب کرد این حضور میxadتواند به جای اول خود بازگردد. خروج ظاهری که در شکل کاهش نیروها است؛ اما در واقع، ادامه حضور امریکا در افغانستان میxadباشد، میxadتواند امری چالشxadزا برای منافع ایران باشد بخصوص که هنوز چگونگی آینده این حضور برای مبارزه با تروریسم علنی نشده است.

3-2) بر اساس توافق امریکا و طالبان قرار است گفتگوهای بینxadالافغانی برگزار شود و در آن، در خصوص شکل حکومت آینده و مسائل مربوط به قانون اساسی کشور تصمیمxadگیری صورت بگیرد. این در حالی است که ایران همواره سیاست حمایت از دولت مرکزی و از آن مهمتر حمایت از مکانیسمهای دموکراتیک و قانونی از جمله انتخابات و قانون اساسی را اتخاذ کرده است. تهران تمایل دارد یک دولت باثبات در کابل حضور داشته باشد تا بتواند روابط فیxadمابین را تنظیم نماید. اما مشخص نیست در شرایطی که طالبان پس از امضای توافقxadنامه صلح با امریکا، از موضع قدرت و مشروعیت بیشتری در مذاکرات بینxadالافغانی حاضر میxadشوند، با توجه به ویژگی تمامیتxadخواهی، قوم محوری و قبیلگی خود و یا حتی تحت تأثیر فشار و نفوذ کشورهای منطقهxadای، چه رویکردی در قبال قانون اساسي و دستاوردهاي دولت افغانستان، حقوق سایر اقوام و اقلیتxadها،xad دموكراسي و ارزشهايی نظیر آزادي بيان، حقوق بشر، حقوق زنان داشته باشند. هر گونه تغییر در قانون اساسي که منجر به نادیده گرفتن حقوق اقوام و اقلیتxadها و از بین رفتن ساختار و رژیم سیاسی کنونی شود، در راستای ثبات منطقه و افغانستان نخواهد بود و ایران نیز از آن حمایت نخواهد کرد.

3) تأثیر توافقxadنامه صلح بر منافع و مطلوبیت بازیگران منطقهxadای

از جمله عوامل تأثیرگذار و تأثیرپذیر از روند صلح افغانستان، بازیگران منطقهxadای هستند که البته در چهار دهه گذشته به دلیل تفاوت منافع، این ظرفیت را نداشتند که در قضیه افغانستان به این توافق و نتیجه برسند که صلح و ثبات در این کشور به نفع آنهاست و بایستی با یکدیگر همکاری کنند. پاکستان، چین، روسیه و هند از مهمxadترین این کشورها هستند که در ذیل، تأثیر انعقاد توافقxadنامه صلح بر منافع آنxadها بررسی خواهد شد:

1-3) پاکستان: از آغاز گفتگوهای طالبان با امریکا، پاکستان سعی کرد نقش مهم و کلیدی در این روند در راستای منافع خود بازی کند. پاکستان برای جلب اعتماد آمریکا در جریان مذاکرات صلح، زمینۀ سفر اعضای برجسته طالبان از جمله ملابرادر را جهت گفتگوهای صلح با نمایندگان کاخ سفید در قطر فراهم کرد. زمانی که این گفتگوها به دستور ترامپ برای مدتی لغو شد، این پاکستان بود که زمینه ملاقات مجدد نمایندگان طالبان و امریکا را فراهم آورد. تأکید طالبان بر پیگیری سیاست "کاهش خشونت" به جای آتشxadبس در جریان مذاکرات صلح نیز از جانب پاکستان حمایت میxadگردید. قاعدتاً درج کلمه "امارت اسلامی" در توافقxadنامه میان امریکا و طالبان، به مذاق پاکستان نیز خوش آمده است. اقدامات اسلامxadآباد در روند مذاکرات صلح به این علت صورت گرفت که پاکستان کماکان بتواند از اهرمی به نام طالبان در افغانستان استفاده کند. به دیگر سخن، طالبان کماکان برای مقامات پاکستان برگ برنده در افغانستان محسوب میxadشوند، لذا حمایت از این گروه و افزایش نقش و جایگاه آن چه در عرصه سیاسی و چه در عرصه نظامی همواره مدنظر اسلامxadآباد میxadباشد. به همین دلیل، پاکستان چه قبل از شروع مذاکرات و چه در زمان برگزاری مذاکرات صلح، هرگز تسلیم فشارهای خارجی در رابطه با اتخاذ موضع سختxadگیرانهxadتر در قبال طالبان xadنشد، بلکه با پیش گرفتن سیاست صبر، امریکا را وادار به پذیرش این واقعیت کرد که طالبان قابل حذف شدن از صحنه قدرت در افغانستان نیست و توانست روند صلح را به گونهxadای پیش ببرد که اکنون اسلامxadآباد را به عنوان یکی از بازیگران مؤثر در جریان مذاکرات صلح و حامی حضور طالبان در عرصه قدرت افغانستان معرفی کرده و از حمایتxadهای امریکا نیز بهرهxadمند شدهxad است. با امضای توافق صلح امریکا و طالبان و تقویت موضع این گروه در داخل افغانستان، پاکستان امیدوار است که دولت جدید نه تنها ضد پاکستان نبوده، بلکه مخالف نفوذ هند در افغانستان خواهد بود. بنابراین پاکستان از توافقxadنامه مذکور و آثار آن منتفع خواهد شد.

2-3) هند: هنديها همواره افغانستان را بخشي از جنوب آسيا قلمداد ميکنند؛ به همين دليل به اين کشور در چارچوب سرحدات استراتژيک خود مينگرند. براي هند که از نفوذ پاکستان در افغانستان به خصوص از طریق طالبان آگاه است، گسترش روابط با افغانستان ميتواند به عنوان گامي استراتژيک قلمداد شود. با آغاز مذاکرات صلح بین طالبان و آمریکا در سال 2018 و نادیده گرفته شدن لزوم شرکت دولت کابل در این روند، موجبات نارضایتی دهلیxadنو فراهم آمد. از نظر هندیxadها، این تغییر سیاست موجب مشروعیتxadبخشی به طالبان و سلب مشروعیت از دولت کابل شده، زمینه تقویت پاکستان را فراهم کرده و حدود دو دهه سرمایهxadگذاری مستمر در افغانستان را به مخاطره میxadاندازد. علیxadرغم امضای توافقxadنامه صلح میان امریکا و طالبان و تعهد طالبان در این خصوص که به هیچ گروهی اجازه نخواهند داد علیه منافع امریکا و متحدانش اقدام تروریستی انجام دهد، اما هند معتقد است با توجه به عمق روابط طالبان با گروهxadهای تروریستی ضدهندی مانند جیش محمد و لشکر طیبه، بعید است طالبان به وعده خود عمل کند. همxadچنین، هند تمایلی ندارد که پس از امضای توافقxadنامه صلح، طالبان قدرت را قبضه کرده و اقدام به تغییر قانون اساسی و به محاق بردن نظام سیاسی موجود به رهبری دولت کنونی کابل(که همواه از حمایت دهلیxadنو برخوردار بوده است) نماید. دهلیxadنو ترجیح میxadدهد که طالبان در قالب یک حزب سیاسی عادی به نظام فعلی افغانستان ملحق شود و توسط سایر گروهxadهای افغانی (از جمله تاجیکxadها و اعضای جبهه شمال به عنوان دوستان هند) مهار شود. قدرتxadیابی رسمی طالبان باعث به حاشیه رانده شدن متحدان هند در افغانستان و تهدید منافع دهلی توسط گروهxadهای تحت نفوذ پاکستان(الحاق بخشی از اعضای طالبان به جنگجویان داعش و بکارگرفتن آنها علیه منافع هند در منطقه) خواهد شد. در ضمن، بعید است اسلامxadآباد در دولت بعدی افغانستان که احتمالاً طالبان دست برتر را در آن خواهند داشت اجازه دهد که روابط نزدیک با هند برقرار کند. طبق این دلایل میxadتوان گفت دهلیxadنو از آثار توافقxadنامه صلح امریکا و طالبان رضایت نخواهد داشت.

3-3) روسیه: روسیه به عنوان یک قدرت تأثیرگذار در تحولات افغانستان، زمانی که مشاهده کرد امریکا روند گفتگو با طالبان را در پیش گرفته است، روابطش را با این گروه با هدف همکاری طالبان با مسکو جهت امن ساختن و دور کردن تروریستxadها(داعش) از مناطق شمالی افغانستان که هم مرز با جمهوریxadهای آسیای میانه است، برقرار نمود. در حقیقت روسها میخواهند به آمریکا نشان دهند که هنوز در منطقه نقش دارند و نباید دیدگاه این کشور نادیده گرفته شود. نقشxadآفرینی روسیه در پروسه صلح از طریق برگزاری گفتگوهای صلح بینxadالافغانی (بهمن 1397 و خرداد 1398) بار دیگر مورد توجه قرار گرفت. برگزاری این کنفرانسxadهای صلح در روسیه نشان میxadدهد که مسکو نمیxadخواهند واشنگتن در فرآیند صلح همهxadکاره باشد. بهترین سناریو برای روسxadها، روی کارآمدن دولتی در افغانستان است که بتواند بر سراسر قلمرو آن کشور اعمال حاکمیت نماید و از رشد گروهxadxadهای تروریستی ممانعت به عمل آورد. روسیه نمیخواهد اجازه دهد آمریکا فرصت پیدا کند به آسیای مرکزی نزدیک شود و به بحران اوکراین دامن بزند یا ناامنی را در منطقه آسیای مرکزی به خصوص با استفاده از ابزار داعش ایجاد کند، بنابراین به حضور طالبان در قدرت و استفاده احتمالی از آن جهت اعمال فشار به امریکا در مواقع مورد نیاز نظر مساعدی دارد. پس از امضای توافقنامه صلح بین ایالات متحده و طالبان، مسکو رسماً اعلام کرد که از خروج نیروهای نظامی خارجی از افغانستان استقبال میکند. به نظر میxadرسد با توجه به نوع روابط روسیه و طالبان و نیز فضای حاکم بر امضای توافقxadنامه صلح، مقامات مسکو مخالفت چندانی با نقشxadآفرینی عمده طالبان در عرصه قدرت سیاسی افغانستان و تأمین اهداف و خواستهxadهای این گروه نداشته و حتی در این راستا، راضی باشند که گزاره حفظ قانون اساسی افغانستان را جهت تأمین صلح مدنظرشان فدای ایجاد زمینهxadهای تحقق صلح نمایند.

4-3) چین: طی چند سال گذشته، چین نقش مؤثری در پیشبرد روند مذاکرات صلح در افغانستان بازی کرده است. چین در سالxadهای 1394 و 1396 در نشستxadهای گروه هماهنگی چهارجانبه صلح با حضور افغانستان، پاکستان، امریکا شرکت کرد. پکن در ادامه، طی سالxadهای 1396 و 1397 با هدف حضور طالبان در روند گفتگوهای صلح، اقدام به برگزاری نشست سه جانبه افغانستان، چین و پاکستان نمود. میزبانی از ملابرادر و سایر اعضای طالبان در چین و همxadچنین تلاش برای برگزاری نشست بینxadالافغانی در پکن(که به دلیل مخالفت طالبان با لیست افراد مدنظر اشرف غنی جهت حضور در این نشست لغو گردید) از دیگر اقدامات چین جهت به ثمر رسیدن روند صلح در افغانستان میxadباشد. با توجه به الویت حوزه اقتصاد بر سایر حوزهxadها نزد رهبران چین، این کشور تمایلی به درگیرشدن در مسائل امنیتی و نظامی افغانستان نداشته و ندارد و همین که منافع اقتصادی و امنیتیxadاش در این کشور از طریق همکاری با دولت کابل، روابط با طالبان و استفاده از اهرم نفوذ پاکستان بر این گروه تأمین شود، راضی به نظر میxadرسد. پس از امضای توافقxadنامه صلح امریکا و طالبان، چین اظهار داشت که متعهد به حمایت از توافق صلح مذکور است و خواستار خروج منظم و مسؤولانه نیروهای خارجی برای اجتناب از خلأ قدرت در افغانستان میxadباشد. به نظر میxadرسد چین نیز به مانند روسیه مخالفتی با نقشxadآفرینی عمده طالبان در قدرت با توجه به روابطش با این گروه طی سالxadهای اخیر نخواهد داشت. در عوض، اقدام به اخذ تضمین از طالبان جهت تأمین منافع اقتصادی وامنیتی خود در افغانستان خواهد نمود.